చిత్రం: Gary Todd, CC0, వికీమీడియా కామన్స్ ద్వారా (విష్ణువు విగ్రహం)
ప్రతి పక్షం (పదిహేను రోజులు) ఒకసారి వచ్చే ఏకాదశి, విష్ణు భక్తులకు అత్యంత ప్రియమైన వ్రతదినం. చంద్రుడి కలలతో ముడిపడిన ఈ తిథి, మన ఇంటి పెద్దల దగ్గరి నుండి వేలాది ఏళ్లుగా ఉపవాసం, జాగరణ, విష్ణు పూజతో గడిపే పవిత్ర దినంగా కొనసాగుతోంది. ఈ వ్యాసంలో ఏకాదశి వ్రతం ఎలా ఆచరించాలో, దాని వెనుక ఉన్న సంప్రదాయ భావన ఏమిటో, మరియు పారణ (వ్రత విరమణ) సరైన సమయానికి ఎలా చేయాలో సరళంగా తెలుసుకుందాం.
ఏకాదశి అంటే ఏమిటి?
చాంద్రమాన నెలలో శుక్ల పక్షం, కృష్ణ పక్షం రెండింటిలోనూ పదమి తర్వాత వచ్చే పదకొండవ తిథి ఏకాదశి. అంటే నెలకు రెండు ఏకాదశులు వస్తాయి. సంప్రదాయంలో ఏకాదశిని హరివాసరము అంటారు, అంటే హరికి (విష్ణువుకు) అంకితమైన దినం. ప్రతి ఏకాదశికీ ఒక ప్రత్యేక నామం ఉంది: మోక్షద ఏకాదశి, వైకుంఠ ఏకాదశి, నిర్జల ఏకాదశి, దేవశయని ఏకాదశి (ఆషాఢ శుద్ధ ఏకాదశి), పుత్రద ఏకాదశి వంటివి. వీటిలో వైకుంఠ ఏకాదశి ముఖ్యంగా దక్షిణాది విష్ణు ఆలయాలలో వైభవంగా జరుపుకుంటారు.
ఉపవాస నియమాలు - సంప్రదాయం ఏం చెబుతుంది?
ఏకాదశి వ్రతంలో అన్నం, గోధుమ వంటి ధాన్యాలను మానేయడం ప్రధాన నియమంగా పెద్దలు చెబుతారు. శాస్త్ర సంప్రదాయంలో బఠానీ, చనగలు వంటి కాయధాన్యాలను కూడా వర్జిస్తారు. వ్యక్తుల శక్తిని బట్టి వ్రతం మూడు రకాలుగా ఆచరిస్తారు:
నిర్జల ఉపవాసం: నీరు కూడా తాగకుండా ఉండే కఠిన వ్రతం. ఇది ఆరోగ్యంగా ఉన్నవారికి మాత్రమే; నిర్జల ఏకాదశి రోజునే సాధారణంగా ఆచరిస్తారు.
ఫలాహారం: పండ్లు, పళ్లు (వేరుశెనగ పప్పు వంటివి కాకుండా పళ్లు అంటే ఫలహారంలోని పళ్లు), పాలు, పెరుగు, చిరుధాన్యాలు (వరి కాకుండా సమలు, కొర్రలు వంటివి) తింటారు. ఇదే చాలామంది కుటుంబాల్లో సాధారణ పద్ధతి.
నక్త భోజనం: పగలంతా ఉపవాసం ఉండి సాయంత్రం ఒక్కసారి ఫలాహార భోజనం చేయడం.
ముఖ్య గమనిక: ఉపవాసం ఆరోగ్యానికి భంగం కలిగించకూడదు. వృద్ధులు, గర్భిణులు, బాలురు, రోగులు, మందులు వాడేవారు తమకు తగిన రీతిలో (లేదా వ్రతం లేకుండా కేవలం పూజ, పఠనంతో) పాల్గొనవచ్చు అని సంప్రదాయమే చెబుతుంది. ఆరోగ్య సమస్యలున్నవారు వైద్యుడిని అడిగి నిర్ణయించుకోవాలి.
వ్రత దినం ఎలా గడపాలి?
ఏకాదశి నాడు తెల్లవారుఝామున లేచి స్నానం చేసి, ఇంట్లో విష్ణు పూజ చేస్తారు. తులసి దళాలు విష్ణు పూజలో ప్రధానం; ఏకాదశి నాడు తులసి కోసేటప్పుడు ముందురోజు (దశమి నాడు) కోసి ఉంచుకోవడం కొన్ని కుటుంబ సంప్రదాయాల్లో ఉంది. విష్ణు సహస్రనామం, విష్ణు పురాణ పఠనం, "ఓం నమో నారాయణాయ" జపం ఈ రోజు ప్రత్యేక ఫలితం ఇస్తాయని నమ్మిక. రాత్రి జాగరణ చేస్తూ భజనలు, హరికథలు వినడం శుభమైన ఆచారం. మనసును దేవుని వైపు మళ్లించడమే ఈ వ్రతం యొక్క అసలు సారం.
చిత్రం: Karthik.raman, సార్వజనీన అధిక్షేత్రం, వికీమీడియా కామన్స్ ద్వారా (సాయంకాల దీపారాధన)
పారణ - వ్రత విరమణ ఎప్పుడు?
వ్రతం ఎంత ముఖ్యమో, దాన్ని సరైన సమయానికి విరమించడం కూడా అంతే ముఖ్యం అని పంచాంగ పండితులు చెబుతారు. పారణ సాధారణంగా మరునాడు (ద్వాదశి నాడు) ఉదయం, సూర్యోదయం తర్వాత నిర్ణీత సమయ పరిధిలో చేస్తారు. ఇక్కడ ఒక సూక్ష్మం ఉంది: ద్వాదశి తిథి ఉదయాన్నే ముగిసిపోతే, త్రయోదశి ప్రారంభమైన తర్వాత పారణ చేయకూడదని నియమం. అంతేకాక, "హరివాసర" అనే సమయ భాగం కూడా పంచాంగాల్లో పరిగణించబడుతుంది. ఈ కారణంగానే మీ పట్టణానికి అనుగుణంగా ఆ రోజు పారణ సమయాన్ని నమ్మకమైన పంచాంగం లేదా drikpanchang వంటి ఆన్‌లైన్ పంచాంగంలో చూసుకోవడం మంచిది.
సాధారణ సందేహాలు
ఏకాదశి నాడు పండ్లు తినవచ్చా? అవును, ఫలాహార పద్ధతిలో పండ్లు, పాలు, పెరుగు, సామలు-కొర్రల వంటి చిరుధాన్య వంటకాలు తినవచ్చు. అన్నం మాత్రం మానాలి.
ఉప్పు వాడవచ్చా? చాలా కుటుంబాల్లో ఉప్పు వాడుతారు; కొన్ని కుటుంబాల్లో సైంధవ లవణం (రాక్ సాల్ట్) వాడే సంప్రదాయం ఉంది. మీ ఇంటి ఆచారం అనుసరించండి.
నీళ్లు తాగవచ్చా? నిర్జల వ్రతం కాకపోతే నీళ్లు తాగవచ్చు; వేడి నీళ్లు తాగే ఆచారం చాలాచోట్ల ఉంది.
దశమి నాడు ఏం చేయాలి? దశమి నాడు సాయంత్రం తేలికపాటి భోజనం చేసి, ఒక్క భోజనంతో గడపడం మంచిదని చెబుతారు, తదుపరి రోజు ఉపవాసానికి శరీరం సిద్ధం కావడానికి.
ఏకాదశి రాత్రి నిద్రపోకూడదా? జాగరణ మంచిది, కానీ అసాధ్యమైతే భగవన్నామ స్మరణతో సాధారణ నిద్ర పాపం కాదని పెద్దలు చెబుతారు.
వ్రతం వెనుక ఉన్న భావన
ఉపవాసం శరీరానికి విశ్రాంతి ఇవ్వడం, మనసును ఇంద్రియ విషయాల నుండి మళ్లించి భగవంతుని వైపు నిలపడం, ఇవే ఈ వ్రతం యొక్క ఆధ్యాత్మిక సారం. కాలానికి తగ్గట్టు తినడం మానడం అనేది మన సంప్రదాయంలో శారీరక శుద్ధి, మానసిక ఏకాగ్రత రెండింటికీ మార్గంగా చూపబడింది. అందుకే ఏకాదశి కేవలం "ఆకలితో ఉండే రోజు" కాదు; అది భక్తి, పఠనం, ధ్యానం కలిసిన పూర్తి ఆధ్యాత్మిక దినం.
ధర్మిక్ వైబ్స్ వద్ద మా లక్ష్యం ప్రతి భక్తుడికీ తన సంప్రదాయాన్ని సరైన అవగాహనతో, ఆనందంగా ఆచరించే అవకాశం కల్పించడం. మీ కుటుంబంలో ఏకాదశి వ్రతం గురించి మీ అనుభవాలను వ్యాఖ్యల్లో పంచుకోండి.